Baroque Consult
Barokke paardenrassen & Klassieke Rijkunst
Baroque ConsultBedrijfsactiviteitenBarokke paardenrassenLinksContact
Barokke paardenrassen

Spaans bloed – de levensader van alle barokke paardenrassen   (tekst: Atjan Hop)
In de enorme diversiteit aan paarden in de wereld zijn aan het begin van de 21ste eeuw de oude Europese barokke paardenrassen “hot”. Waar ligt nu het verband tussen deze rassen? En kunnen alle verhalen en mythes rond het ontstaan van deze rassen wel kloppen, wanneer we gezond verstand en de nieuwste wetenschappelijke onderzoeken gebruiken? De stand van zaken volgens de huidige kennis.

Eén gezamenlijk feit staat: alle wegen van de barokke paardenrassen leiden uiteindelijk naar het zuiden van Spanje: Andalusië. Maar niet alleen paarden uit Spanje zelf die we tegenwoordig kennen als PRE, Pura Raza Espanola, maar ook de Lusitano, de Lipizzaner, de Kladruber, de Knabstrupper, de Frederiksborger en onze eigen Fries rekenen we tot deze bijzondere rassen. Ook de noordafrikaanse Berber is inmiddels liefdevol in deze groep opgenomen, evenals de Italiaanse Murgese. En diverse Midden- en Zuidamerikaanse rassen melden zich voor deze eregalerij der paardenfokkerij. Laten we de alom bekende verhalen eens tegen het licht houden. Deze verhalen zijn door de eeuwen heen door velen – vakkundig of niet - gekopieerd en hergebruikt. Vaak klakkeloos, zonder gezond verstand of historisch inzicht. Deze ‘waarheden’ zijn echter ook vaak gekleurd door patriottische invloeden. De barokke paardenrassen zijn in ieder afzonderlijk oorsprongsland vaak nationale trots en cultureel erfgoed. Deze status doet vaak de visie op nuchtere feiten vertroebelen.

Het oude liedje

Een opsomming van de alom bekende feiten die we overal kunnen lezen over de barokke paardenrassen. Alle rassen voeren direct of indirect terug op paarden van het Iberisch schiereiland, en op paarden uit het zuid-Spaanse Andalusië in het bijzonder. Deze paarden bezaten volgens oude bronnen juist die uitzonderlijke kwaliteiten dat zij vanaf de 16e eeuw tot en met de 18e eeuw als het ideale type paard in Europa werden gezien. En daarmee een zegetocht door heel Europa en de nieuwe wereld (Amerika) begonnen, en alle lokale en nationale paardenfokkerijen in die periode beïnvloedden. Bovenal waren het de paarden van de adel en gegoede burgerij, die zich deze bijzondere paarden en hun nazaten konden veroorloven.De origine van deze kwaliteitsvolle paarden in Spanje zou het inheemse Iberische paard zijn, dat tijdens de Moorse overheersing (van de 7e tot de 15e eeuw) door Berber-paarden uit Noordafrika en arabieren zou zijn verbeterd en verworden tot ‘Spaanse genetten’, Andalusiers” of hoe men ze maar noemde. De allerbesten kwamen van de fokkerij van de Kartuizer monniken in Jerez, de zogenaamde Cartujano, wier geschiedenis mythische vormen heeft aangenomen. Een soortgelijke ontwikkeling zou zich ook in Portugal hebben voorgedaan, waarbij in gezaghebbende literatuur het inheemse Sorraia-paard als préhistorische bron en levend voorbeeld van het “Iberische paard” wordt opgevoerd.Alle andere barokke paardenrassen ter wereld zouden vanaf de 16e eeuw uit deze Spaanse en Portugese paarden zijn voortgekomen of in nadrukkelijke mate zijnbeïnvloed.

Nuchtere feiten
Bovenstaande feiten zijn in de loop der tijden als ‘de waarheid’ aangenomen en door algemene paardenboeken, rasbeschrijvingen en specifieke literatuur, zelfs wetenschappelijke, altijd overgenomen. Terwijl het, nuchter bekeken, slechts één theorie is. Waar andere theorieën, gebaseerd op andere historische feiten, ontwikkelingen en recent wetenschappelijk onderzoek iets tegenin kunnen brengen. Of zelfs kunnen weerleggen.Maar met een beetje feitenkennis kom je ook al een heel eind om vraagtekens te zetten. Bijvoorbeeld: volgens de algemene theorie zouden de Moren vanaf de 8e eeuw met hun Berberpaarden en arabieren het Iberische paard hebben beïnvloed, verbeterd en tot ‘barok’ type hebben gemaakt. Maar hoe komt het dan dat ruim 800 jaar eerder de Romeinen al hun paradepaarden uit zuid-Spanje haalden? Het beroemde ruiterstandbeeld van keizer Marcus Aurelius in Rome (rond 200 n.C.) is daar het bekendste voorbeeld van.
En hoe komt het dan dat de Moorse bezetter van Spanje in hun Arabischtalige literatuur de Spaanse paarden prezen, en juist richting Noordafrika meenamen? En hoe valt die zogenaamde enorme invloed van Berber-paarden op de Spaanse paardenfokkerij te verklaren, terwijl bekend was dat de Moorse bezettingsmacht grotendeels uit voetvolk estond, en slechts de enkele bevelvoerende hoge officieren te paard zaten? Van hen hadden slechts de allerhoogste heren een Arabische achtergrond, en namen wellicht vanuit het Middenoosten een enkel Arabisch paard in de strijd om het Iberisch schiereiland. Kortom: dit bracht enkele jaren geleden enkele Spaanse auteurs op het idee om de theorieën eens om te draaien: zouden de originele Spaanse paarden het Noordafrikaanse Berberpaard niet beïnvloed of zelfs gevormd hebben? En hoe zou Arabisch bloed het Spaanse paard moeten hebben beïnvloed, wanneer er ooit maar enkele exemplaren Spanje bereikten? Ook het bestaan van een algemeen oerpaard, het Iberische paard, waaruit de PRE/Andalusier en de Lusitano zou zijn ontstaan, wordt inmiddels door velen in twijfel getrokken. Ten eerste is Spanje een enorm groot land, waar lokale paardentypes onderling enorm verschillen. Een historisch feit is dat de paarden uit het zuiden (Andalusië) kwalitatief hoogstaander waren, en in alles aan de huidige PRE doet denken.Paarden uit het noorden van het Iberisch schiereiland (“villano’s”)waren echter eenvoudiger en minder “Spaans”, mede vanwegemogelijke invloeden van noordelijke paarden die uit Frankrijk kwamen. Ook in het westen (Portugal) zagen de inheemse paarden er weer anders uit dan in Andalusië. Een eenheid in type in de oorspronkelijke paardenpopulatie op het Iberisch schiereiland was er dus eigenlijk helemaal niet. Dit zou ook niet logisch zijn, gezien de grote geografische verschillen op het schiereiland.

Andere historische details
Maar er zijn ook latere feiten die de algemene theorie over het ontstaan van het beroemde pure Spaanse paard in twijfel trekken. Als die Spaanse paarden zo geweldig waren dat zij vanaf 1500 in geheel Europa gevraagd waren, waarom klaagde keizer Karel V dan zo dat hij voor zijn kroning als koning van Spanje (1518) nauwelijks goede paarden in Spanje kon vinden om een gloedvolle parade samen te stellen? En hoe komt het dat tijdens een veetelling rond 1580 in Jerez, het beroemde Cartujano-klooster aldaar maar 4 paarden had, in plaats van die Spaans Bloed legendarische stallen vol met de edelste dieren van Spanje? En waarom werden er rond 1600 scheepsladingen paarden op verzoek van koning Filips II uit Oostenrijk naar Spanje gebracht ter verbetering van de paardenfokkerij? En waarom verzucht de opperstalmeester van de Spaanse koning in een brief, nadat hij rond 1725 de keizerlijke hofstoeterij in Lipizza had bezocht: “Och, hadden wij maar zulke paarden” ….? En hoe komt het dan dat recent DNA-onderzoek heeft aangetoond dat de Sorraia-paarden nauwelijks verwant zijn aan de huidige Lusitano-populatie? En zo kunnen tientallen andere voorbeelden van historische feiten, oude briefwisselingen en kille gegevens uit archieven, modern wetenschappelijk onderzoek enzovoorts genoemd worden, die in tegenspraak zijn met de algemene bekende theorie over de ontstaansgeschiedenis van het Spaanse paard, haar verdere ontwikkeling en haar invloed op de bekende “barokke” paardenrassen.

Spanje

Van grote invloed op nieuwe zienswijzen en theorieën zijn de publicaties van enkele gezaghebbende Spaanse auteurs als Juan Llamas en Juan Carlos Altamirano. Metname de laatste heeft in een reeks van boeken, na uitgebreide research in Spaanse archieven aangetoond, dat menig feit uit de oude “waarheid” over de ontwikkeling van de “Pura Raza Espanola” en in het bijzonder de Cartujano eenvoudigweg niet kán kloppen. Uit Altamirano’s onderzoek bleek de huidige PRE zijn basis vindt in de koninklijke hofstoeterij in Córdoba (Las Caballerizas Reales), die in 1567 op bevel van koning Filips II werd opgericht. In deze stoeterij verzamelde stalmeester Don Diego Lopez de Haro de allerbeste paarden uit Spanje die voldeden aan de wensen voor een sterk, trots, sierlijk en moedig paradepaard voor de allerhoogste adel van Europa. Niet  alleen de eigen hofstoeterij in Aranjuez was een goede bron, maar ook diverse, veelal adellijke fokkers in geheel Spanje. Met deze  paarden fokte deze stalmeester, die meer dan 30 jaar actief was, in grote aantallen de allerbeste paarden. En het waren deze paarden en hun nazaten die later elders bij grote fokkers in Andalusië gefokt werden, die niet alleen de kwaliteit van de paardenstapel in geheel Spanje beïnvloedde, maar ook de Europese vorstenhoven van de allerbeste paarden voorzag.
De fokkerij van de Kartuizer (Cartujano) monniken in Jerez speelde pas vanaf de late 18e eeuw haar rol. Veel meer bleken de Jezuïeten een vooraanstaande rol in de verspreiding van die kwaliteitsvolle koninklijke paarden uit Cordoba (Rasa de Cordoba) over heel Zuid Spanje gespeeld te hebben, nadat zij een grote hoeveelheid paarden na een brand in Córdoba in 1734 konden verwerven.

Lipizzaner
De Spaanse koning Filips II was vooraanstaand lid van de Habsburgse dynastie die over grote delen van Europa regeerde, van de Nederlanden tot grote delen van het huidige Duitsland, Oostenrijk, Midden-Europa, Noord- en Zuid Italie. En bovendien de “Nieuwe Wereld": Amerika. Door uithuwelijking waren Habsburgers bovendien werkelijk overal in adellijk Europa vertegenwoordigd. De paarden van Filips II werden dus gemakkelijk onder de familie, neven, nichten, ooms en tantes, kinderen en bastaarden in geheel Europa, die allemaal een vooraanstaande rol in hun omgeving hadden, verspreid. Als bruidschat, als relatiegeschenk en door ruilen van fokmateriaal. Zo ook onder de keizerlijke familie die in Wenen resideerde. De oom van Filips II, keizer Ferdinand was zelf in Spanje opgegroeid en had al paarden vanuit zijn vaderland meegenomen. Maar ook diens zoon, aartshertog Karl van Stiermarken, die ook weer jarenlang aan het Spaanse hof verkeerde, startte net zoals zijn neef Filips II in Córdoba deed, een fokkerij van de allerbeste Spaanse paarden die hij te pakken kon krijgen. Hij begon deze fokkerij in een dorpje, dichtbij de Adriatische zee met dezelfde klimatologische omstandigheden als in Andalusië: Lipizza. Zijn fokkerij van Lipizzaner paarden in deze hofstoeterij ontwikkelde zich dus tegelijkertijd met die  paarden die later de uiteindelijke basis van de huidige PRE bleek te zijn: de hofstoeterij in Córdoba. De in latere literatuur gemelde aanname dat Karl ook met lokale “Karstpaarden” is gaan fokken, blijkt nergens in de archieven terug te vinden, en is ook uit sociaal-historisch perspectief welhaast ondenkbaar: het beste adellijke bloed uit Spanje vermengt men niet met lokale boerenpaarden.

De paarden van Karl in Lipizza zijn dus vanaf het begin in 1580 net zo “Pura Raza” als diezelfde paarden die bij neef Filips vanaf 1570 in Córdoba gefokt werden. De trotse Spaanse bewering dat de Lipizzaner uit de huidige PRE zou zijn ontstaan kan, gezien de historische tijdlijn, niet kloppen. Beide rassen zijn dus náást elkaar ontstaan, waarbij slechts aangetekend kan worden, dat de eerste 120 jaar voor bloedverversing in Lipizza altijd paarden uit Cordoba of hun nazaten die zich inmiddels ook onder vooraanstaande fokkers in Andalusië hadden verspreid, werden gebruikt.
Vanaf ongeveer 1700 heeft de Lipizzaner zich verder zelfstandig ontwikkeld, met metname veel gebruik van paarden uit een ander Habsburgs fokgebied: het koninkrijk Napels-Sicilië. Het barokke Neapolitaanse paard had zich daar, ook weer direct beïnvloed door de paarden van Filips II en hun nazaten, tot grote hoogte ontwikkeld. Omdat Spanje na 1713 niet meer Habsburgs was, en de kwaliteit van de paardenfokkerij in Spanje daarna ernstig terugliep, stagneerde de aanvoer van vers blloed uit Spanje. De Neapolitaner vulde dat gat voor de Oostenrijks-Hongaarse barokke paardenfokkerij.

Kladruber
Voor het Kladruber paard geldt eigenlijk een gelijksoortig verhaal als voor de Lipizzaner, met zelfs nog een stukje voorgeschiedenis. Een andere zoon van Ferdinand (en dus weer neef van Filips II in Spanje, en broer van Lipizza-Karl), Maximilaan, kreeg toen hij in 1565 keizer werd, een groot grondgebied in Bohemen (nu: Tsjechië) aan de Elbe cadeau. Hij vestigde daar, in het dorpje Kladrub een grote stoeterij met de paarden die hij na zijn opvoeding uit Spanje had meegebracht. Deze paarden kwamen dus uit dezelfde zuid-Spaanse populatie, als waaruit Filips II zijn paarden voor Córdoba liet uitzoeken. Maximiliaan’s zoon Rudolf bouwde dit na 1577 uit en haalde zelfs enkele stalmeesters en ruiters uit Spanje, die in Kladrub de fokkerij regelde, en in de Hofburg van Praag een hofrijschool stichtte om daar naar de nieuwste rijkunst paarden af te richten. In Kladrub werden ook al snel paarden van de Habsburgse hofstoeterijen in het koninkrijk Napels-Sicilié gebruikt: Neapolitaners (zie boven). Deze waren in hun bouw iets groter. Naast de lichtere barokke rijpaarden, ontwikkelde zich in de loop der tijden ook een wat zwaarder en groter type in Kladrub: die paarden die wij in onze tijden als de “Kladruber” zijn gaan kennen.

Super barok: Hamilton’s schilderijen
De Oostenrijkse Habsburgers hadden nog verschillende andere hofstoeterijen in de loop der tijden met paarden van Spaanse afkomst, zoals Koptschan, Enyed en Halbturn. Met name de barokke hengsten van deze laatste stoeterij zijn eigenlijk nog steeds wereldberoemd. Keizer Karl VI (die, voordat hij keizer in Wenen werd, koning van Spanje was en een enorme hoeveelheid Spaanse paarden naar Oostenrijk meenam) gaf rond 1725 hofschilder Johann Georg Hamilton de opdracht om van alle dekhengsten in Halbturn een schilderij te maken. Het zijn deze schilderijen die in alle hedendaagse Spaanse, Portugese, Engelse en Duitse literatuur worden gebruikt als hét voorbeeld hoe het Spaanse paard er rond 1700, op het hoogtepunt van de barok, uitzag. De stamboeken van stoeterij Halbturn zijn allemaal bewaard gebleven. Bovendien zijn de meeste paarden aan hun brandmerken te identificeren. Sommige van deze hengsten kwamen direct uit Córdoba of Aranjuez. Andere weer van respectabele Spaanse fokkers. Maar diverse hengsten waren ook in Lipizza of Kladrub geboren. Qua type verschillen al deze hengsten niet zoveel en zijn allemaal schoolvoorbeelden van barokke paarden. Daarmee is het beste bewijs geleverd dat de “Pura Raza”-fokkerijen van de Spaanse en de Oostenrijkse Habsburgers zich tot ongeveer 1730 volledig synchroon, naast elkaar ontwikkelden. En wederzijds  gelijkwaardig waren. 
 

      
Valido (Orig.Spaans)  ~  Masgalan (Lipizza)  ~  Sincero (Orig.Spaans)  ~  Scarramuie (Kladrub)

 
Portugal
De vooraanstaande Portugese hippoloog Ruy d’Andrade beschreef ooit de herkomst van de Lusitano. Hij voerde het Iberische oerpaard op als gemeenschappelijke voorouder van het Spaanse en Portugese paard. Het lokale  Portugese Sorraia-paard zouden de laatste overgeblevene oerpaarden zijn. De Lusitano zou hiervan afstammen en net zoals de Spaanse paarden ernstig beïnvloed zijn door de Berbers die de Moorse bezetter meenamen. Inmiddels is uit modern DNA-onderzoek gebleken dat de Sorraia’s niet zo verwant zijn aan de Lusitano’s als door d’Andrade was aangenomen. Archiefonderzoek leverde op dat de paardenfokkerij in Portugal vóór 1680 matig ontwikkeld was. Uiteindelijk speelden ook weer de Spaanse paarden van de Habsburgers een grote rol in de Portugese geschiedenis. Zo’n 150 jaar later, in 1748 stichtte de Portugese koning Joao V een eigen hofstoeterij in Alter do Chao. Hij liet hiervoor enkele honderden Spaanse paarden van de beste bloedlijnen uit de Spaanse koninklijke stoeterijen komen. Zijn echtgenote, koningin Maria Anna van Habsburg, was weer een dochter van de Oostenrijkse keizer Leopold I die een groot paardenkenner en ruiter was, en zijn hofstoeterijen in Lipizza en Kladrub tot grote hoogte bracht. Het waren de paarden van de stoeterij, de Alter Real, die een grote invloed hadden op de adellijke paardenfokkerij in Portugal, die we tegenwoordig als ‘Lusitano’ kennen. Ook andere invloedrijke fokkers, zoals Andrade, haalden hun paarden uit Andalusië. Ook de Lusitano is dus in ernstige mate beïnvloed en gevormd door het nobelste Spaanse bloed.

Rest van Europa
Voor de andere hoge adel van Europa waren de Habsburgers in Spanje en Oostenrijk toonaangevend qua hofceremonieel en gebruiken. Het trotse Spaanse paard hoorde daar vanzelfsprekend bij. Bovendien waren de Habsburgers door uithuwelijking overal wel aan een koningshof vertegenwoordigd. De beste Spaanse paarden werden als bruidschat of als geschenk naar zo’n ander hof in Europa gestuurd. Of uitgewisseld met paarden uit eigen fokkerij. En zo verspreidde het Spaanse paard zich over geheel Europa. Deze koningen, vorsten, hertogen en graven startten bovendien met deze paarden eigen stoeterijen, om zelf altijd verzekerd te zijn van de beste paarden. Verschillende van deze hofstoeterijen werden tussen 1600 en 1800 bijzonder beroemd om hun barokke paardenfokkerij. De beroemdste was wel die van de Deense koningen bij slot Frederiksborg. Het hier gefokte paard van het Spaanse type was door geheel Europa hooggeschat. Verschillende Frederiksborger hengsten vonden hun weg in Europa, ook bijvoorbeeld naar Lipizza en Kladrub. Zo stamt de Lipizzaner hengstenstam “Pluto” uit Frederiksborg.Deze stoeterij was ook vanwege haar bijzondere kleurenfokkerij bekend, metname door de witgeboren paarden (geen schimmel dus) en de getijgerde paarden. Van de oude barokke grandeur van de Frederiksborger bleef in de 19e eeuw niet veel over, maar enkele lijnen hebben zich ook in onze tijd in het huidige Frederiksborger paard doorgezet, wat in hun exterieur en karakter goed merkbaar is.De nakomelingen van de barokke getijgerde (gevlekte) paarden gingen vanaf de 19e eeuw als Knabstrupper door het leven.

Andere vermeldenswaardige barokke hofstoeterijen tussen 1600 en 1800, gefundeerd op het beste originele Spaanse bloed zijn die van Lippe-Bückeburg in Duitsland. En ook de hofstoeterij van de Oranje-Nassau’s in Dillenburg was in die tijden bekend om hun kwaliteitsvolle barokke “Dillenburger Ramsnase”. In Habsburg’s Oostenrijk-Hongarije waren de hofstoeterijen van de graven Liechtenstein, Dietrichstein, Colloredo, Esterhazy, Bethlen, Wesselenyi en Jankovich-Besan bekend om hun barokke fokkerij gebaseerd op Spaans bloed. In Napels-Sicilië hadden onder andere de graven Conversano, Acquaviva d’Aragon en Kaunitz, eigen barokke stoeterijen. In noordelijk Italië waren de hertogen van Mantua, Ferrara en Savoya, en de graven Cavriani en Sacromoso toonaangevend. Tenslotte mag de barokke fokkerij van de Russische graaf Orlov  niet onvermeld blijven. Het beroemde Grandprix-paard Balagur stamt uit deze fokkerij.

Spaanse invloeden: de Fries
Door geheel Europa verspreidde het Spaanse paard of de directe nakomelingen zich dus via de adelshoven. Maar ook de Spaanse troepen die in de 16e en 17e eeuw in opdracht van de Habsburgers in geheel Europa aanwezig waren, namen hun paarden mee. Deze cavaleriepaarden waren dan misschien niet direct uit de adellijke stoeterijen van Andalusië afkomstig, maar voerden wel geheel of gedeeltelijk het gewenste Spaanse bloed.Deze paarden beïnvloedden ook de lokale rassen in geheel Europa. Ook in onze omgeving werd zo het inlandse paard in die tijden enorm verbeterd en gemoderniseerd door deze Spaanse paarden. Het beste voorbeeld is daarbij  natuurlijk het Friese paard. De Spaanse invloeden zijn ook tegenwoordig nog overduidelijk aanwezig, en laat de Fries onmiskenbaar deel uitmaken van de barokke paardenrassen. De Fries was overigens ook al vanaf de middeleeuwen (dus vóór de Spaanse invloeden) bij de Europese adel een graag gezien parade- en strijdpaard. Zo reed de Hongaarse (Habsburgse) koning Lajos in 1526 een Friese hengst in de slag bij Mohacs tegen de oprukkende Turkse legers. En ook de Deense koningen gebruikte graag Friezen, ook voor hun “Spaanse” stoeterij in Frederiksborg. Dat het Friese ras dus al veel adel had voordat het Spaanse bloed in de 16e en 17e eeuw werd toegevoegd, staat vast.

Conclusies
Het bekende algemene verhaal over de ontstaansgeschiedenis dat je overal kunt lezen, moet dus eigenlijk worden herzien. Diverse feiten wijzen op een geheel andere ontwikkeling. Of de trotse Spanjaarden en Portugezen dat nu leuk vinden, of niet. De grootse invloed van de Berber of zelfs arabier op de paardenfokkerij van zuid-Spanje is hoogstwaarschijnlijk niet correct. Verder hebben de ‘Cartujano’, de  mythische paarden van de Kartuizer monniken uit Jerez nooit zo’n grote leidende rol gespeeld als altijd beweerd werd. Het was juist de wereldlijke macht van de koningen en keizers van de adellijke familie Habsburg die de basis legde voor die paarden die wij nu de PRE, Pura Raza Espanola noemen. De paarden van de koninklijke stoeterij van Cordoba vormden vanaf 1567 het kwaliteitsvolle begin van die beroemde pure Spaanse paarden. Deze paarden beïnvloedden de paardenfokkerij in zuid-Spanje in zodanige mate, dat zij aan de basis stonden van een eeuwenlange zegetocht van “barokke paarden” in Europa.

De Lipizzaner is echter als het ware een zusterras van de PRE. Gebaseerd op dezelfde kwaliteitsvolle zuid-Spaanse paarden als die in de hofstoeterij van Koning Filips II in Cordoba vanaf 1570, fokte zijn neef Karl vanaf 1580 dezelfde paarden in zijn eigen hofstoeterij in Lipizza. Na 1740 loopt de fokkerijgeschiedenis van beide echter volledig uiteen, zodat we nu van twee afzonderlijke rassen moeten spreken. Ook de Lusitano blijkt grotendeels terug te voeren op Spaanse voorouders. Alle andere barokke paardenrassen zijn direct of indirect in sterke mate beïnvloed door de Spaanse koningspaarden die hun oorsprong in Zuid-Spanje vonden.

Tekst: Atjan Hop
©Atjan Hop/www.baroque-consult.nl, 2010-2012
Dit artikel verscheen eerder in het programmaboek van het Moravita ~ Baroque Event 2010

 

Lipizzaner
Kladruber
Neapolitaner
Baroque ConsultBedrijfsactiviteitenBarokke paardenrassenLinksContact